Zoek

Trefwoord


Filter

Zoek

Kas als energiebron: visievorming en visie

Functie / Domein: Energie, landbouw
Illustratie van: Systeemafbakening, Visievorming, Perverse koppeling, Systeeminnovatief kernidee

Context  en aansluiting bij landschapsontwikkelingen 

Kas als energiebron is een systeeminnovatief idee van het InnovatieNetwerk. Reden van de oprichting van dit netwerk door LNV waren de vele ontwikkelingen waarmee de Nederlandse landbouw werd geconfronteerd, zoals milieu- en voedselveiligheidsvraagstukken; toenemende concurrentie, ruimtedruk en een andere verhouding met de burgermaatschappij. Dat komt bijvoorbeeld tot uitdrukking in toenemende aandacht voor dierenwelzijn in de intensieve veehouderij. Die ontwikkelingen vergen volgens het ministerie radicale innovaties.

Eerste systeemafbakening

Een van de gebieden waarop het InnovatieNetwerk aan de slag ging was de glastuinbouw. De projectleiders van Innovatienetwerk en de partner SIGN (Stichting Innovatie Glastuinbouw Nederland) begonnen voor een verdere afbakening een verkenning onder het motto Glastuinbouw 2020: naar een vitale, duurzame en gerespecteerde glastuinbouw. Brainstormsessies met opinieleiders leverden thema's van algemeen belang op, waarvoor vernieuwingen nodig waren. Een van die thema's was energie.

 Visievorming en visie

De verdere visievorming startte met het benoemen van het probleem: de productie van tuinbouwprocessen in kassen vreet ruim 10% van het Nederlandse aardgasgebruik en leidt tot veel uitstoot van het broeikasgas CO2 en tot hoge kosten voor tuinders. De glastuinbouw werkte weliswaar aan het vergroten van de energie-efficiency, de reductie van de hoeveelheid energie per eenheid product, en maakt daarin ook behoorlijke vorderingen. Maar het totale energiegebruik - in kubieke meters aardgas - bleef heel hoog. De maatschappelijke opgave die het InnovatieNetwerk zich stelde was om het totale energiegebruik van de sector drastisch terug te brengen: een radicale trendbreuk. Maar hoe zou dat kunnen?

Het ontwikkelen van een systeeminnovatief kernidee

Van Oosten en Huizing, de projectleiders, lazen zich in, en voerden gesprekken met experts en vernieuwers. Maar na een jaar lag er nog geen goed idee voor een trendbreuk. In een laatste brainstorm bracht Huizing in dat de zon meer energie geeft per vierkante meter dan we in een kas gebruiken per vierkante meter. Van Oosten bedacht dat de tuinbouw die zonne-energie zou kunnen opvangen. Dat leidde tot het systeeminnovatieve kernidee van een kas als energiebron. De glastuinbouw zou in principe zelfs een energieleverancier kunnen zijn. Het systeeminnovatieve kernidee doorbrak dus de 'perverse' koppeling tussen glastuinbouw en energiegebruik.

Eerste uitwerking tot een robuust en realiseerbaar idee

Na de brainstorm werden experts benaderd om uit te zoeken of het idee van de kas als energiebron technisch realiseerbaar was en robuust gemaakt kon worden. De respons was aanvankelijk negatief. Maar Van Oosten hield vast aan het idee, vanwege de ambities van systeeminnovatie van het InnovatieNetwerk. Uiteindelijk vond hij een fysicus, die na een snelle rekensom concludeerde dat met innovatieve warmtewisselaars 80 procent minder energieverbruik mogelijk moest zijn. Die conclusie onderbouwde hij vervolgens in een essay waarin hij drie strategieën benoemde die binnen een kas zouden moeten worden gecombineerd: energie besparen (gesloten kas, isoleren), energieoverschotten opslaan (warmte opslaan in diepe grondlagen, zogenoemde aquifiërs) en gebruikmaken van de efficiënte warmtewisselaar Fiwihex. Maar InnovatieNetwerk wedde niet op een paard. Een tweede adviseur werkte drie varianten van energiezuinige glastuinbouw uit: van maximale besparing op fossiele energie tot maximale inzet van duurzame energie, zo mogelijk met een overschot aan duurzame energie.

Vanaf dat moment werken het InnovatieNetwerk en SIGN verder langs deze twee sporen, om een zo breed mogelijk beeld te krijgen van de mogelijkheden die het concept Kas als Energiebron in zich bergt. Eén spoor leidt in 2006 tot een pilot. Het tweede spoor mondt uit in een zee van andere ideeën voor energieproductie en duurzaam energiegebruik.

Veel werk

Maar voor het zover was, is veel werk verzet. Zo zijn de ideeën uit het eerste spoor  bijvoorbeeld getoetst op enthousiasme en mogelijke haalbaarheid in een workshop met landbouw- en energie-experts. Ook zijn ze beoordeeld door een tuinbouwkundig installatiebureau, dat advies uitbracht over de energiebesparing. Op basis van commentaren zijn de ontwerpen aangepast.

Promotie en lobby voor oplossen structuurknelpunten

Van Oosten heeft daarnaast gewerkt aan de promotie van het idee van de Kas als Energiebron. Hij enthousiasmerende voordrachten en nam deel aan een prijsvraag voor Innovatie en duurzaamheid (die hij won). En hij deed veel (lobby)werk om structuurknelpunten, zoals financiering en regelgeving, op te lossen. Zo moest er bijvoorbeeld een oplossing komen voor het probleem dat een overheidsbijdrage voor een pilot, medegefinancierd door het bedrijfsleven, door Brussel als ongeoorloofde staatssteun zou worden gezien. En binnen het Productschap Tuinbouw moest financiële ruimte voor werk aan het project, binnen een bestaand energieprogramma.

Vervolginitiatieven

Het systeeminnovatieve concept Kas als Energiebron is anno 2010 nog steeds niet uitontwikkeld. Om nieuwe ontwerpen te genereren is begin 2006 een ontwerpwedstrijd uitgeschreven. Die leverde ruim veertig ideeën op om het energieverbruik drastisch terug te dringen, van consortia uit verschillende delen van de wereld. Kas als Energiebron is inmiddels ook een deelprogramma binnen het energietransitie-programma van de overheid.

Bronnen

Terug
Artikel afdrukken