Learning History Energietransitie

Dit voorbeeld rond het Nederlandse energietransitiebeleid en energietransitieprogramma illustreert hoe verschillende aspecten van reflexief monitoren in een Learning Historie aan bod Kunnen komen en uitgewerkt kunnen worden, te weten:

• Inzicht verwerven in de voortgang van het project of programma en de geplande en ongeplande effecten
• In relatie en interactie met zijn (socio-technische) omgeving
• Plus het reflecteren daarop
• In een participatief proces
• En het vertalen van de resulterende inzichten naar toekomstig handelen, ten behoeve van de gewenste systeeminnovatie

Een Learning History is een reflectieproces waarin de ontwikkeling van het innovatieprogramma expliciet wordt gemaakt, wordt vastgelegd en wordt besproken met betrokkenen. De leerervaringen worden vastgelegd in een verhaal dat gebeurtenissen, het perspectief van betrokkenen en de reflectie hierop van buitenstaanders systematisch onderscheidt.

Het energietransitiebeleid

Het energietransitiebeleid was een innovatieve vorm van beleidsontwikkeling (‘transitiebeleid'), gericht op een duurzame energievoorziening. Het kreeg om te beginnen vorm via het Energietransitieprogramma. Een belangrijk beleidsonderdeel was de vorming van energietransitieplatforms (voor groene grondstoffen, duurzame mobiliteit, ketenefficiency, nieuw gas, duurzame elektriciteit, energie in de gebouwde omgeving en kas als energiebron). Daarin werkten private partijen en kennisinstellingen samen om innovatieve visies en concrete plannen te ontwikkelen. Een Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie (IPE), met ambtenaren van verschillende betrokken departementen vormde de linking pin tussen de platforms en de overheid.

Innovatieprogramma's

In vervolg op de visieontwikkeling zorgde het IPE voor overheidsvisies voor de verschillende thema's. Op basis van de inzichten van een Technologische InnovatieSysteem analyse (TIS) voor de concrete plannen van de platforms zijn voor elk thema vervolgens innovatieprogramma's ontwikkeld binnen het kader van de Maatschappelijke Innovatieagenda Energie.

Doel en doelgroepen Learning Histories energietransitie

Learning Histories zijn onder meer gemaakt voor de volgende deelprogramma's van het energietransitieprogramma: Proeftuinen voor Duurzame Mobiliteit, Groene Grondstoffen, Energie in de Gebouwde Omgeving en een onderdeel van het innovatieprogramma Ketenefficiency. Doelgroepen van de Learning Histories waren het management van de Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie (IPE) en de programmateams van de verschillende transitieplatforms. 

Inzicht in de voortgang

De eerste stap in de productie van de Learning Histories was het op een rij zetten van de gebeurtenissen en de ontwikkeling van het innovatieprogramma. Een tweede stap het inventariseren van de belangrijkste leerervaringen van de trekkers van de ontwikkeling van de innovatieprogramma's uit de verschillende departementen (themacoördinatoren) en de leden van het managementteam van IPE. Dit vond plaats via documentanalyse en een Tijdlijn workshop met betrokkenen.

In interactie met de sociale omgeving

Daarbij werkten de uitvoerders van de Learning Histories  met verschillende sublagen voor hun verhaal: die van het beleidsprogramma van de Interdepartementale Programmdirectie Energietransitie en van de Energieplatforms met vooral private partijen en wetenschappers. Ze hadden daarnaast aandacht voor ontwikkelingen vanuit de macrocontext van algemene ontwikkelingen in de samenleving (het landschapsniveau).

Participatie en reflectie

Voor aanvulling en verdieping van informatie en verdere reflectie hielden zij aanvullende individuele diepte-interviews met 4-6 stakeholders per transitieprogramma: secretarissen van transitieplatforms, betrokken uit het bedrijfsleven, de themacoördinatoren en leden van het managementteam van IPE. Deze interviews spitsten zich toe op de leerervaringen van de betrokkenen. Vervolgens reflecteerde een aantal niet-direct betrokken transitie-experts op alle bevindingen. Tot slot is een workshop georganiseerd, waarin de themacoördinatoren van de innovatieprogramma's en transitieplatformsecretarissen op basis van de resultaten lessen uitwisselden en inzichten verdiepten.

Vertaling naar toekomstig handelen

Enkele lessen voor de toekomst zijn:

• Het werken met transitieplatforms spoort niet goed met de bureaucratische cultuur van de overheid. Dat betekent dat betrokken beleidsmedewerkers voor allerlei hindernissen komen te staan. Daarvoor moeten oplossingen gezocht. Zulke creatieve oplossingen blijken overigens vaak wel mogelijk. Het kost alleen vaak de nodige tijd en doorzettingsvermogen om ze te realiseren. 
• Het IPE is een belangrijke linking pin gebleken voor het verbinden van uitkomsten van de transitieplatforms en het beleid. Het heeft vooral goed gewerkt door zijn proactieve aanpak en door zijn aanjaagfunctie binnen de overheid. Zo heeft IPE het initiatief genomen voor het verbinden en versterken van initiatieven (katalyseren), marktsignalen doorgegeven aan de departementen, de interdepartementale samenwerking bevorderd en de transitieaanpak steeds bewaakt (lange termijn, integraal). Met die functies bracht het een meerwaarde voor het beleid.
• De Technologische Innovatie Systeem analyse heeft bijgedragen aan legitimering van de Maatschappelijke InnovatieAgenda én heeft geleid tot meer aandacht voor niet-technologische aspecten van de systeeminnovatie rond energie. Met de Maatschappelijke Innovatieagenda Energie zijn de plannen van de energietransitieplatforms politiek gewaarborgd.

De lessen gaan mee naar de nieuwe fase van het Energietransitieprogramma en worden gebruikt voor het verbeteren van een nieuwe reeks innovatieprogramma's.

Bronnen

Willems, M., E.. Roelofs, R.(2009) Learning history as an evaluation method for the policy formulation of the Dutch Societal Innovati on Agenda on Energy, Paper for the panel session 'New conceptual and normative approaches for the evaluation of public policy/provisions' of the European Consortium of Policy Research Conference in Potsdam, Germany (10-12 September)